ابن نفطويه به ادب عربى و لغت و حديث عالم بود . از ثعلب و مبرّد و ديگران علم آموخت . ابو عبيد الله مرزبانى و ابو الفرج اصفهانى و ابن حيويه و جمعى ديگر از او روايت كرده‌اند . مرزبانى شرح حال او در المقتبس [ 1 ] آورده است و گويد كه به سال 244 زاده شد و در روز چهارشنبهء دوازدهم ماه ربيع الاول سال 323 در گذشت . هنگام شب جنازه‌اش را در گورستان كوفه به خاك سپردند . بر بهارى [ 2 ] بر او نماز خواند . وى موهاى خود را با وسمه رنگ مىكرد . از حيث پاكى اخلاق و حسن مجالست و صداقت به حالتى بود كه من همتاى او را نديده‌ام . مىگفت : پنجاه سال است كه در جامع مدينه در كنار همين ستون نشسته‌ام . قرآن را از برداشت و هر بامداد پيش از آغاز كردن درس به قرائت عاصم قرآن مىخواند . وى مردى فقيه بود و در فقه به مذهب داود اصفهانى . همهء اصحابش بر فقاهت او اذعان داشتند . در مجالس خلفا و وزرا مقامى ارجمند داشت . در حفظ سير و حوادث روزگار و تاريخ توانا بود و در خور اعتماد . تاريخ وفات علما را مىدانست . جوانمرد و صاحب فتوت و ظرافت بود . مرزبانى گويد : برخى قطعات در غزل يا غزل‌گونه از او باقى است . شعرش به شعر معلمان مىمانست . ميان ابن دريد و نفطويه خصومتى بود . چون ابن دريد كتاب الجمهره را تأليف كرد ، نفطويه چنين گفت : [ 3 ] ابن دريد بقره * و فيه لؤم و شره قد ادّعى بجهله * جمع كتاب الجمهره و هو كتاب العين إلّا * أنّه قد غيّره اين شعر به ابن دريد رسيد . در پاسخ گفت : أحرقه الله به نصف اسمه * و صيّر الباقي صراخا عليه

--> [ 1 ] بنگريد به نور القبس : 344 . بسيارى از مطالبى كه ياقوت آورده در آن نيست . [ 2 ] ابو محمد حسن بن على بن خلف ، شيخ حنبليان عراق بود و در سال 329 در گذشت . ( عبر الذهبى 2 : 216 - 217 ) . [ 3 ] حاصل معنى : ابن دريد گاو است . در او فرومايگى و آزمندى است . چون كتاب جمهره را گردآورد به جهل خود اعتراف كرد . آن همان كتاب العين خليل است كه وى آن را تغيير داده است .